સાઇલેજની ગુણવત્તા કેવી રીતે તપાસવી: ગંધ, રંગ, pH અને ભેજ

આ લેખ ગુજરાતીમાં ઉપલબ્ધ છે. મૂળ વિગતવાર લેખ અંગ્રેજીમાં પણ વાંચી શકાય છે — વધુ માહિતી માટે અમારો WhatsApp પર સંપર્ક કરો.

દરેક સાઇલેજ એકસરખું હોતું નથી. બે બેલ બહારથી એકસરખી દેખાઈ શકે અને ખવડાવવામાં સાવ અલગ નીકળી શકે. ખરાબ સાઇલેજ સારામાં સારા કિસ્સામાં પૈસા બગાડે છે, અને ખરાબ કિસ્સામાં પશુઓને બીમાર કરે છે કે દૂધ ઘટાડે છે. સારી વાત એ છે કે મોટા ભાગની તપાસ માટે લૅબની જરૂર નથી — બેલ પર કરેલી પાંચ તપાસ લગભગ બધું કહી દે છે.

તપાસ 1 · ગંધ. સારા મકાઈ સાઇલેજની ગંધ હળવી ખાટી અને થોડી મીઠી કે ફળ જેવી હોય છે, હળવા અથાણા જેવી — આ જ લેક્ટિક એસિડ છે, ચોખ્ખા આથવણની નિશાની. તીવ્ર, તીખી સરકા જેવી ગંધનો અર્થ છે બહુ વધારે એસિટિક એસિડ; પશુ તેને ઓછું ખાઈ શકે. વાસી માખણ જેવી કે સડેલી ગંધનો અર્થ છે ખરાબ, સામાન્ય રીતે બહુ ભીના આથવણથી બનેલો બ્યુટિરિક એસિડ — આવા સાઇલેજમાં પોષક તત્વો ઘટે છે અને પશુઓને તે ગમતું નથી. એમોનિયા કે માછલી જેવી ગંધનો અર્થ છે પ્રોટીન તૂટી ગયું છે. બળેલી ખાંડ, કૅરેમલ કે તમાકુ જેવી ગંધનો અર્થ છે ભરતી કે સંગ્રહ વખતે હવા ઘૂસવાથી સાઇલેજ વધુ ગરમ થઈ ગયું; તેનું ઘણું પ્રોટીન બગડી ગયું છે.

તપાસ 2 · રંગ. સારું મકાઈ સાઇલેજ ઑલિવ-લીલાથી પીળા-ભૂરા રંગનું હોય છે અને તાજા પાક જેવું જ દેખાય છે, ફક્ત થોડું ઘેરું. ઘેરું ભૂરું કે કાળું સાઇલેજ વધુ ગરમ થઈ ગયું છે. ચીકણું ઘેરું લીલું, ગંધાતું સાઇલેજ બહુ ભીનું હતું. સફેદ, વાદળી-લીલી, ગુલાબી કે કાળી ફૂગના ડાઘ બતાવે છે કે હવા અંદર ગઈ છે. ફૂગવાળા ભાગ ફેંકી દો — તેને ચારામાં ન ભેળવો. ફૂગ એવાં ઝેર (toxins) બનાવી શકે છે જે પશુના આરોગ્ય અને પ્રજનનને નુકસાન કરે છે અને દૂધમાં પણ જઈ શકે છે.

તપાસ 3 · અડકીને ભેજ જુઓ. મુઠ્ઠીભર સાઇલેજને આશરે 30 સેકન્ડ દબાવો અને હાથ ખોલો. જો પાણી ટપકે, તો તે બહુ ભીનું છે (આશરે 70% થી વધુ ભેજ) અને તેનું આથવણ બગડવાની શક્યતા છે. જો ગોળો પોતાનો આકાર જાળવે અને હથેળી ભીની હોય પણ ટપકે નહીં, તો ભેજ લગભગ યોગ્ય છે. જો તે તરત વિખરાઈ જાય અને સૂકું તથા સ્પ્રિંગ જેવું લાગે, તો તે બહુ સૂકું કાપવામાં આવ્યું હતું અને કદાચ બરાબર દબાવાયું પણ નહોતું. સારું મકાઈ સાઇલેજ 30–35% સૂકા પદાર્થ પર બને છે — એટલે 65–70% ભેજ.

તપાસ 4 · pH. સારી રીતે આથેલા મકાઈ સાઇલેજનું pH 3.8 થી 4.2 ની વચ્ચે હોય છે. તેને સસ્તામાં તપાસી શકાય: મુઠ્ઠીભર સાઇલેજને એટલા જ ચોખ્ખા કે નિસ્યંદિત (distilled) પાણીમાં ભેળવો, 15–20 મિનિટ રાખો, અને પ્રવાહીમાં pH પટ્ટી બોળો. આશરે 4.5 થી ઉપરનો અર્થ છે અધૂરું આથવણ કે હવાથી નુકસાન. રિચનેસ્ટની દરેક બેલ pH 3.8–4.2 સુધી પહોંચે તે રીતે બનાવવામાં આવે છે.

તપાસ 5 · ગરમી. બેલ કે ખાડાના ખુલ્લા ભાગમાં હાથ નાખો. સારું સાઇલેજ ઠંડું લાગે છે, લગભગ હવાના તાપમાન જેટલું. જે સાઇલેજ ગરમ લાગે કે વરાળ છોડે, તેના પર હવા ઘૂસવાથી યીસ્ટ અને ફૂગ હુમલો કરી રહ્યાં છે — ખોલ્યા પછી મોટા ભાગનો ચારો અહીં જ બગડે છે. ગરમ સાઇલેજ ઝડપથી ખવડાવો કે બગડેલો ભાગ ફેંકી દો, અને આગલી વખતે ખોલેલી બેલ ઝડપથી પૂરી કરો અને કાપેલો ભાગ ઢાંકીને રાખો.

કાપણી અને દાણો જુઓ. ટુકડા ટૂંકા અને એકસરખા હોવા જોઈએ — મકાઈ માટે આશરે 8–12 mm — લાંબા સાંઠાના રેસા વગર. લાંબા ટુકડા હવા ફસાવે છે અને અસમાન રીતે આથે છે, અને પશુઓ તેને છૂટા પાડીને છોડી દે છે. સાઇલેજમાં દાણો દેખાવો જોઈએ; દૂધિયા-ઘટ્ટ અવસ્થામાં કાપેલો પાક દાણાની ઊર્જા અને છોડના પચી શકે તેવા રેસાનું શ્રેષ્ઠ મિશ્રણ આપે છે.

પૅકિંગ તપાસો. બેલનું રૅપિંગ કસેલું હોય, કાણાં, ફાટ કે ઢીલા છેડા વગર. જે બેલ ક્યાંક-ક્યાંક પોલી કે નરમ લાગે, કે જેની ફિલ્મ ફૂલી ગઈ હોય, તેમાં કદાચ હવા ઘૂસી ગઈ છે. બેલને છાંયામાં, ભીની જમીનથી ઊંચે અને ઉંદર તથા પક્ષીઓથી દૂર રાખો, અને કોઈ પણ નાના કાણાને તરત silage tape થી સમું કરો.

લૅબ ટેસ્ટનું શું? મોટી ડેરીઓ માટે કે જથ્થાબંધ ખરીદી વખતે, ફીડ લૅબ સૂકો પદાર્થ, કાચું પ્રોટીન, રેસો (NDF અને ADF), સ્ટાર્ચ અને ઊર્જા જણાવી શકે છે. આ આંકડાથી પશુ-પોષણ નિષ્ણાત ration ને ચોક્કસ સંતુલિત કરી શકે છે. મોટા ભાગના નાના અને મધ્યમ ખેડૂતો માટે ઉપરની પાંચ તપાસ — સાથે દૂધ અને છાણ પર નજર — કોઈ સપ્લાયરને પારખવા પૂરતી છે.

કોઈ પણ સાઇલેજ સપ્લાયરને પૂછવા જેવા સવાલ: કયા સૂકા પદાર્થ પર કાપવામાં આવ્યું હતું? pH કેટલું છે? રૅપિંગમાં કેટલી લેયર છે, અને સીલબંધ બેલ કેટલો સમય ચાલશે? ડિલિવરી પહેલાં કેટલા દિવસ આથો આવ્યો? શું હું એક બેલ ખોલાવીને જોઈ શકું? સારો સપ્લાયર આ બધાના જવાબ ખચકાટ વગર આપશે.

રિચનેસ્ટમાં દરેક બેલ 30–35% સૂકા પદાર્થ પર કાપવામાં આવે છે, 8–12 mm માં કાપવામાં આવે છે, દબાવીને 9-લેયર હાઈ-બૅરિયર ફિલ્મમાં સીલ કરવામાં આવે છે, અને pH 3.8–4.2 સુધી આથવામાં આવે છે જેથી સીલબંધ રહે ત્યાં સુધી 12+ મહિના ચાલે. WhatsApp પર ટ્રાયલ લૉટ ઑર્ડર કરો, એક બેલ ખોલો, અને આ પાંચેય તપાસ જાતે કરો.