સાઇલેજ એટલે શું? ભારતીય ડેરી ખેડૂતો માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

આ લેખ ગુજરાતીમાં ઉપલબ્ધ છે. મૂળ વિગતવાર લેખ અંગ્રેજીમાં પણ વાંચી શકાય છે — વધુ માહિતી માટે અમારો WhatsApp પર સંપર્ક કરો.

સાઇલેજ એ લીલો ચારો છે જેને આથવણ (fermentation) દ્વારા સાચવવામાં આવે છે. આખો પાક — મકાઈ સાઇલેજમાં થડ, પાંદડાં અને ડોડો બધું સાથે — ત્યારે કાપવામાં આવે છે જ્યારે તે હજુ લીલો અને ભેજવાળો હોય, પછી નાના ટુકડામાં કાપી, કસીને દબાવી હવાથી બંધ કરી દેવાય છે. આ હવાબંધ પેકેટની અંદર કુદરતી બેક્ટેરિયા છોડની શર્કરાને લેક્ટિક એસિડમાં ફેરવે છે. આ એસિડ ચારાનું 'અથાણું' બનાવી દે છે — એટલે જ પંજાબના ખેડૂતો તેને પશુઆં દા અચાર અને હિન્દીભાષી ખેડૂતો મક્કી કા અચાર કહે છે. હિન્દીમાં તે साइलेज અને પંજાબીમાં ਸਾਇਲੇਜ લખાય છે.

આ કેમ મહત્વનું છે? લીલો ચારો ફક્ત થોડાં અઠવાડિયાં માટે જ સૌથી વધુ પોષક રહે છે. બહુ વહેલો કાપો તો કાપવા જેટલું ઓછું મળે; બહુ મોડું કરો તો તે સુકાઈને ઓછી કિંમતનો ભૂસો બની જાય. સાઇલેજ પાકને તેની શ્રેષ્ઠ અવસ્થાએ પકડીને ત્યાં જ રોકી રાખે છે. સારા મકાઈ સાઇલેજની સીલબંધ બેલ તેની ઊર્જા, પ્રોટીન અને ભેજ 12 મહિના કે તેથી વધુ સમય સુધી જાળવી રાખે છે, એટલે પશુઓ મે-જૂનમાં પણ એ જ ગુણવત્તાનો ચારો ખાય છે જે ઑક્ટોબરમાં ખાય છે.

આથવણ કેવી રીતે થાય છે. કાપેલો પાક સીલ થતાં જ અંદર બચેલો થોડો ઑક્સિજન થોડા કલાકમાં ખલાસ થઈ જાય છે. પછી છોડ પર કુદરતી રીતે રહેતા લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા વધે છે અને શર્કરાને લેક્ટિક એસિડમાં ફેરવે છે. લગભગ ત્રણ અઠવાડિયામાં pH આશરે 6 થી ઘટીને 3.8 થી 4.2 ની વચ્ચે આવી જાય છે. આટલી ખટાશમાં એ ફૂગ અને સડાના બેક્ટેરિયા ઊગી શકતા નથી જે સામાન્ય રીતે ભીના ચારાને સડાવી દે છે, અને સાઇલેજ સ્થિર થઈ જાય છે. જ્યાં સુધી હવા બહાર રહે ત્યાં સુધી તે સારું રહે છે. હવા સાઇલેજની સૌથી મોટી દુશ્મન છે — દરેક કાણું, ઢીલું રૅપિંગ કે બરાબર ન દબાવેલો ખૂણો ઑક્સિજનને ફરી અંદર આવવા દે છે, અને તેની સાથે ગરમી અને ફૂગ પણ.

સારા સાઇલેજની ત્રણ શરતો. પહેલી, યોગ્ય ભેજ: મકાઈને 30–35% સૂકા પદાર્થ (65–70% ભેજ) પર કાપવી જોઈએ, સામાન્ય રીતે દાણાની દૂધિયા-ઘટ્ટ (milk-dough) અવસ્થામાં. બહુ ભીનું હોય તો સાઇલેજ ખાટું અને ગંધાતું બને; બહુ સૂકું હોય તો એટલું કસીને દબાવી ન શકાય કે હવા બહાર નીકળી જાય. બીજી, યોગ્ય કાપણી: 8–12 mm ના ટુકડા ગાઢ રીતે દબાય છે અને એકસરખા આથે છે. ત્રીજી, પૂરું સીલ: રિચનેસ્ટમાં દરેક બેલને દબાવીને 9-લેયર હાઈ-બૅરિયર સ્ટ્રેચ ફિલ્મમાં લપેટવામાં આવે છે જેથી ઑક્સિજન ફરી અંદર ન આવે.

ભારતમાં સૌથી સારું સાઇલેજ કયા પાકમાંથી બને? લગભગ દરેક જગ્યાએ મકાઈ પહેલી પસંદ છે. તેમાં શર્કરા વધુ હોય છે જે સહેલાઈથી આથે છે, દાણો ઊર્જા આપે છે, અને એક એકરમાંથી ખૂબ વધારે ચારો મળે છે. જુવાર, બાજરી અને ઓટનું પણ સાઇલેજ બનાવાય છે, ખાસ કરીને જ્યાં પાણી ઓછું હોય કે શિયાળામાં, અને નેપિયર જેવા બહુ-કાપણી ઘાસનું સાઇલેજ પણ કાળજીથી બનાવી શકાય. રજકો અને બરસીમ જેવા કઠોળ પાકમાં પ્રોટીન ભરપૂર હોય છે પણ શર્કરા ઓછી હોવાથી એકલા આથવા મુશ્કેલ છે, એટલે તેમને સામાન્ય રીતે પહેલાં સૂકવવામાં આવે છે અથવા મકાઈ સાથે ભેળવવામાં આવે છે.

સાઇલેજ વિરુદ્ધ ભૂસો વિરુદ્ધ લીલો ચારો. સૂકો ભૂસો (પરાળ) લગભગ 90% સૂકો પદાર્થ હોય છે પણ તેમાં ફક્ત 3–4% ઉપયોગી પ્રોટીન હોય છે, અને તેની પાચકતા ભાગ્યે જ 45% ઓળંગે છે — તે પેટ તો ભરે છે પણ પશુને ખાસ પોષણ આપતો નથી. તાજો લીલો ચારો જ્યાં સુધી મળે ત્યાં સુધી ઉત્તમ છે, પણ તે મોસમી છે, રોજ કાપણીની મહેનત માગે છે અને ઉનાળામાં ગાયબ થઈ જાય છે. મકાઈ સાઇલેજમાં સૂકા પદાર્થ ધોરણે 8–9% કાચું પ્રોટીન અને 65–70% પાચકતા હોય છે, સાથે દાણાની ઊર્જા, અને તે વર્ષના કોઈ પણ દિવસે મળે છે. એટલે જ પ્રગતિશીલ ડેરીઓ પોતાનો ration સાઇલેજ પર બનાવે છે, અને લાંબા રેસા માટે થોડો સૂકો ચારો રાખે છે.

સાઇલેજ દૂધ માટે શું કરે છે. જ્યારે પશુઓ ભૂસા-પ્રધાન ખોરાકમાંથી મકાઈ સાઇલેજ પર બનેલા સંતુલિત ration પર આવે છે, ત્યારે ખેડૂતો સામાન્ય રીતે દરેક પશુ દીઠ દરરોજ 1.5–2.5 લિટર વધુ દૂધ જુએ છે — અને એટલું જ મહત્વનું, ઉનાળામાં ચારાની અછત વખતે દૂધ ઘટવાને બદલે સ્થિર રહે છે. સાઇલેજ નરમ, ભેજવાળું હોય છે અને તેની ખાટી-મીઠી સુગંધ પશુઓને ગમે છે, એટલે ખોરાક વધે છે, અને સારી રીતે ખવડાવેલું પશુ આગલા વિયાણ માટે શરીરની સ્થિતિ પણ વધુ સારી રાખે છે.

ખાડો, બંકર, બૅગ કે બેલ? સાઇલેજ માટીના ખાડા, પાકા બંકર, મોટી પ્લાસ્ટિક બૅગ અથવા લપેટેલી બેલમાં બનાવી શકાય. ખાડા અને બંકર ટન દીઠ સસ્તા પડે છે, પણ ખુલ્લો ભાગ ઝડપથી પૂરો કરવા મોટું ધણ જોઈએ, ટ્રૅક્ટરથી ભારે દબાણ જોઈએ અને ઢાંકવામાં કાળજી જોઈએ; જ્યારે આ બરાબર ન થાય ત્યારે ઉપર અને કિનારે ઘણું સાઇલેજ બગડી જાય છે. લપેટેલી બેલ બનાવવી મોંઘી પડે છે, પણ દરેક બેલ પોતાનું સીલબંધ પેકેટ છે: તમે જેટલું જોઈએ તેટલું જ ખોલો છો, ઉપર કે કિનારાનો બગાડ લગભગ થતો નથી, અને બેલ લઈ જઈ શકાય, સંગ્રહી શકાય અને વેચી શકાય. જે નાના અને મધ્યમ ખેડૂતો પાસે મશીનરી કે મોટું ધણ નથી, તેમના માટે તૈયાર બેલ ખરીદવી એ શરૂઆત કરવાનો સૌથી સરળ રસ્તો છે.

સાઇલેજ ખવડાવવાનું કેવી રીતે શરૂ કરવું. આખો ration રાતોરાત ક્યારેય ન બદલો — રુમેનને ટેવાતાં સમય લાગે છે. 7–10 દિવસમાં, પહેલાં રોજના ચારામાં 3–5 કિલો ભેળવીને શરૂ કરો, પછી સૂકો ચારો એટલા જ વજનથી ઘટાડતાં 8–10 કિલો સુધી લઈ જાઓ, અને પછી શરીરના વજન અને દૂધ મુજબ દરેક પુખ્ત ગાય કે ભેંસ દીઠ 15–25 કિલોના પૂરા ration પર આવો, બે વારમાં વહેંચીને. ration માં 4–6 કિલો સૂકો ચારો, મિનરલ મિક્સચર અને ભરપૂર ચોખ્ખું પાણી રાખો. અમારા સાઇલેજ હબમાં દરેક પ્રકારના પશુ માટે પૂરો ration ચાર્ટ છે.

બેલ સંગ્રહવી અને વાપરવી. સીલબંધ બેલને છાંયામાં, ભીની જમીનથી ઊંચે અને ઉંદર તથા અણીદાર વસ્તુઓથી દૂર રાખો. બેલ ખોલ્યા પછી તેને 3–5 દિવસમાં પૂરી કરો અને દરેક ખોરાક વચ્ચે કાપેલો ભાગ ઢાંકીને રાખો. એટલે જ અમે નાના ધણ માટે નાની બેલ અને ડેરીઓ તથા ગૌશાળાઓ માટે મોટી ગોળ બેલ આપીએ છીએ — એ જ કદ પસંદ કરો જે તમારું ધણ સમયસર પૂરું કરી શકે.

શું સાઇલેજ તમારા ફાર્મ માટે યોગ્ય છે? જો તમારી પાસે થોડાં જ દૂઝણાં પશુ હોય અને તમે ઉનાળાના ચારા, વધતા ભૂસાના ભાવ કે ઘટતા દૂધથી પરેશાન હો, તો 30 દિવસનો ટ્રાયલ કરવા જેવો છે. સૂકા ચારાનો થોડો ભાગ બદલો, રોજ દૂધ લખો, અને નિર્ણય દૂધની ડોલને કરવા દો. રિચનેસ્ટ પંજાબમાં પ્રીમિયમ આથેલી મકાઈ સાઇલેજ બેલ બનાવે છે અને ખેડૂતો, ડેરીઓ તથા ગૌશાળાઓને પુરવઠો આપે છે — ટ્રાયલ લૉટ અને તમારા ધણ માટે મફત ration ચાર્ટ માટે અમને WhatsApp કરો.